Verschillende gemeenten in Nederland denken na of passen wijzigingen toe in de sluitingstijden van de horeca. Wat is er eigenlijk (in aanvulling op het Factsheet Sluitingstijdenbeleid van STAP uit 2008) bekend over de effecten van de verschillende opties op gezondheid en veiligheid?

Samenvatting van relevante literatuur over sluitingstijdenbeleid in zowel binnenland als buitenland.

Sluitingstijdenbeleid in Nederland
Gemeenten in Nederland voeren hun eigen sluitingstijdenbeleid. In Nederland is nog weinig onderzoek gedaan naar de effecten van het verruimen of juist inperken van sluitingstijden. In Breda en Enkhuizen zijn de meningen verdeeld na respectievelijk het verruimen en inperken van de sluitingstijden in de plaatselijke horeca (SSC onderzoek en informatie, 2010 en Franx en Bouwmeester, 2010).

Effecten toegangsstop in horeca Enkhuizen
Enkhuizen behoort tot de groep gemeenten in West-Friesland die een toegangsstop hebben ingevoerd in de horeca. Om te stimuleren dat jongeren eerder op stap gaan en zo minder gaan indrinken mogen de horecagelegenheden na 00.00h niemand meer toelaten. De sluitingstijden zijn hetzelfde gebleven. Na de eerste drie maanden van 2010 is dit nieuwe beleid voorzichtig geëvalueerd. Harde cijfers kunnen nog niet gegeven worden wel een eerste indruk. Kort voor de uiterste toegangstijd ervaart de politie meer drukte op straat. Jongeren komen vlak voor 00.00 uur, waardoor er lange rijen ontstaan voor de cafés. Tussen 00.00h en 02.00h ervaren zowel politie als omwonenden meer rust op straat. Tussen 02.00h en 04.00h verlaten de bezoekers de cafés, en dat gaat gepaard met dezelfde onrust als voor het invoeren van de maatregel. Uitgaansgerelateerde onveiligheid en overlast zijn licht afgenomen in vergelijking met dezelfde maanden in een ander jaar, blijkt uit cijfers van politie en ervaring van omwonenden en horecaondernemers. Horecaondernemers ervaren zowel voor- als nadelen aan de nieuwe toegangstijden. De bezoekers komen eerder naar binnen en gaan ook eerder weer naar huis. Dat wordt gezien als een positieve ontwikkeling. Als neveneffecten geven de horecaondernemers aan dat er rond middernacht grote wachtrijen ontstaan. Kleinere cafés zien juist alle bezoekers om 23.30 uur vertrekken omdat ze dan nog binnen kunnen komen bij andere gelegenheden. Dat is niet goed voor de klandizie. (Franx en Bouwmeester, 2010).

Evaluatie verruiming openingstijden in Breda
In Breda heeft een groot aantal horecagelegenheden juist een ontheffing gekregen van de vroegere sluitingstijd van 02.00h. Zij mogen open blijven tot 04.00h. Dit om een betere spreiding van bezoekersstromen die huiswaarts gaan te realiseren en zo overlast te doen afnemen. Ook dit ontheffingsbeleid is geëvalueerd. Tegelijkertijd met de invoering van dit beleid is de gemeente meer en beter gaan toezien op de naleving van de regels. De ervaringen zijn verdeeld. Politie is overwegend positief, omwonenden van het uitgaansgebied zijn overwegend negatief over de verruimde openingstijden en de horecaondernemers zijn verdeeld. In plaats van een spreiding lijkt er meer een verschuiving te zijn opgetreden, bezoekers gaan later uit en daarmee ook later weer naar huis.

De politie ervaart meer spreiding en een afname van de (ernstige) incidenten. Glas op straat en lawaai blijft een aandachtspunt. Omwonenden ervaren juist een toename van het lawaai en overlast zoals wildplassen. Ook signaleren ze dat het publiek steeds jonger word, thuis al meer heeft ingedronken en dus meer onder invloed is in het uitgaansgebied.  Horeca ervaart meer veiligheid door een toegenomen spreiding van vertrekkend publiek, maar nog steeds met een piek om 02.00h (SSC onderzoek en informatie, 2010).

Wat vinden jongeren van vervroegde sluitingstijden?
Daarnaast heeft YoungVotes in opdracht van Koninklijke Horeca Nederland in augustus 2009 een landelijk onderzoek gedaan onder 1141 jongeren naar hun gedragsintentie wanneer sluitingstijden van horeca met twee uur worden vervroegd. De resultaten waren dat 2 op de 10 jongeren zegt niet meer uit te gaan wanneer dit beleid zou worden ingevoerd. De helft van de jongeren vind het een slecht idee, een kwart staat er juist positief tegenover. Op de alcoholconsumptie van jongeren heeft het vervroegen van sluitingstijden naar eigen zeggen weinig effect. 67% Zegt evenveel te blijven drinken of zelfs meer. Redenen hiervoor zijn eerder beginnen met drinken, meer drinken in de kortere tijd dat horeca open is of nog 'nadrinken'. 10% Zegt minder te gaan drinken wanneer horeca eerder sluit. Ook wat betreft uitgaansoverlast denken de meeste jongeren dat dat gelijk blijft of zal toenemen. Twee op de tien denkt dat het zal afnemen.   Tot slot geeft 30% van de jongeren aan naar een andere gemeente te zullen uitwijken wanneer er in hun normale uitgaansgemeente vervroegde sluitingstijden worden ingevoerd (YoungVotes, 2009).

Bevindingen internationaal onderzoek
Onderzoeken in het buitenland naar sluitingstijdenbeleid laten een eenduidiger effect zien op openbare orde en veiligheid en de volksgezondheid. Zo laat een Scandinavische studie zien dat na verandering van sluitingstijden in nachtclubs van 1 uur 's nachts naar onbeperkt er een toename was in het aantal alcoholgerelateerde incidenten (STAP, 2008). In Australië was een toename van geweld in gelegenheden die later sloten dan andere gelegenheden. In het Verenigd Koninkrijk nam geweld niet toe door latere sluitingstijden, maar vond het wel later in de nacht plaats (JMU, 2009).

In een ander experiment in Australië met verruimde openingstijden is het effect daarvan op de Bloed Alcohol Concentratie van verkeersovertreders rond het uitgaansgebied gemeten. Er wordt geconcludeerd dat met  name mannelijke verkeersovertreders die hun laatste alcoholische drankje in een gelegenheid met verruimde openingstijden hebben gedronken, een hogere bloed alcohol concentratie hebben dan mannelijke verkeersovertreders die in andere gelegenheden zijn geweest. Jonge mannen is net de groep die ook het meeste risico loopt op ernstige verwondingen door alcoholgerelateerde verkeersongevallen, waardoor het verruimen van openingstijden dit risico vergroot (Chikritzhs & Stockwell, 2007).

Beperkingen van sluitingstijden worden in verband gebracht met beperking van alcohol-gerelateerde schade. In Diadema, Brazilië, leidde een wet die verkoop van alcohol na 23.00 uur verbood, tot een stevige daling van het aantal moorden (JMU, 2009).

In een Britse review (Plant & Plant, 2005) worden de voor- en nadelen van het verruimen van openingstijden van horecagelegenheden tegen elkaar afgewogen met wetenschappelijke argumenten. Voorstanders van de liberalisering van openingstijden pleiten dat bezoekers minder 'tegen de klok in hoeven drinken' wanneer sluitingstijden worden vrijgegeven. In de review wordt dit standpunt tegengesproken. In de meeste internationale studies zijn tegenovergestelde effecten gevonden: langere openingstijden lijden tot meer alcoholconsumptie en alcoholgerelateerde problemen. In studies is gevonden dat dronkenschap achter het stuur toeneemt, even als het aantal alcohol gerelateerde verwondingen en ongelukken en de totale alcoholconsumptie. 

Stockwell & Chikritzhs (2009) concluderen in een internationale literatuur review dat studies naar de gevolgen van verruiming/beperking van openingstijden met een gedegen onderzoeksdesign bijna allemaal een sterke relatie aantonen tussen een verruiming van schenktijden van alcoholische consumpties enerzijds en een toename van de alcohol consumptie en alcohol gerelateerde overlast anderzijds.

Algemene conclusies
In Nederland is er nog maar weinig onderzoek gedaan naar de gevolgen van verruiming of beperking van openingstijden van de horeca. De evaluaties die er zijn, zijn niet heel eenduidig. Uit reviews van internationale literatuur kan worden aangenomen dat een verruiming van de openingstijden van de horeca een toename van de alcoholconsumptie en de daarmee samenhangende effecten zoals gezondheidsproblemen en overlast  tot gevolg heeft. Ook hierbij moet worden opgemerkt dat er in bestaande studies veel factoren meespelen die het trekken van eenduidige conclusies moeilijk maken, zoals de drinkcultuur, het seizoen en het beleid ten tijde van de onderzoeken.
Over de neveneffecten van verruimde openingstijden zoals een spreiding van bezoekersstromen en wachtrijen voor taxi's of het openbaar vervoer is ook nog weinig te concluderen.

Het sluitingstijdenbeleid kan ook afhankelijk zijn van de visie van de stad op het uitgaansleven, toerisme en bijvoorbeeld economische motieven. Daar kunnen we geen pasklaar advies over geven. Wel kunnen we adviseren om de invoering van veranderde sluitingstijden te monitoren, zodat er zicht komt op de effecten. Dan kunnen eventuele neveneffecten snel worden opgespoord en worden ondervangen met andere (beleids)maatregelen. 

Literatuur
Chikritzhs, T., & Stockwell, T. (2007). The impact of later trading hours for hotels (public houses) on breath alcohol levels of apprehended impaired drivers. Addiction, 102, 1609-1617.

Franx, K., & Bouwmeester, J. (2010). Uitgaansoverlast in de binnenstad van Enkhuizen. I&O research BV, Hoorn.

Plant, E.J., & Plant, M. (2005). A "leap in the dark?"Lessons for the United Kingdom from past extensions of bar opening hours. International Journal of Drug Policy, 16, 363-368.

SSC onderzoek en informatie (2010). Evaluatie openingstijden horeca Breda. Gemeente Breda

STAP (2008). Factsheet Sluitingstijdenbeleid

Stockwell, T., & Chikritzhs, T. (2009). Do relaxed trading hours for bars and culbs mean more relaxed drinking? A review of international research on the impacts of changes to permitted hours of drinking. Crime Prevention and Community Safety, 11, (3), 153-170

YoungVotes (2009) Jongeren, Alcohol & Openingstijden in Nederland. Online presentatie, opgehaald op 10 januari 2010. Link: http://www.hetccv.nl/binaries/content/assets/ccv/dossiers/uitgaan